Nöbetçi Eczaneler
“Perdenin Ardındaki Sırlar: Kadim Bilginin İzinde” başlığıyla cadılık anlatılarını, Grandmother Project ve Witches gibi yapımlar üzerinden tartıştığımız önceki yazıda ,‘’Sinema tarihsel gerçeği nasıl şekillendirir? ‘’ sorusunun peşine düşmüştük. Şimdi ise bu soruyu karşılaştırmalı anlatılar ve tarihi bilgiler üzerinden daha geniş bir zemine taşımanın zamanı.
Artık biliyoruz ki sinema yalnızca hikâye anlatmaz; gerçeği seçer, dönüştürür ve yeniden kurar. Bu nedenle tarihsel yaklaşım, sinemayı anlamanın en kritik araçlarından biridir. Aynı konuların farklı dönemlerde çekilmiş filmlerine baktığımızda yalnızca sinema dilinin değil, toplumun, ideolojilerin ve gündelik hayatın da nasıl değiştiğini görürüz. Moda, kullanılan araçlar ve semboller, kamera planları, kahraman–anti kahraman ilişkileri, karakterlerin çatışma biçimleri ve bunları içselleştirme şeklimiz bu değişimi gösteren örneklerdir.
Örneğin 1917, izleyiciyi kesintisiz bir anlatımla savaşın içine çeker ve adeta “deneyimlenen” bir gerçeklik yaratır. Buna karşılık belki de en çok bilinen savaş filmi olan Er Ryan’ı Kurtarmak, II. Dünya Savaşı’nı Amerikan perspektifiyle yeniden kurar ve Normandiya Çıkarması’nı merkeze alır. İngiliz ve Amerikan anlatılarında bu çıkarma çoğu zaman savaşın kazanılmasındaki temel kırılma noktası olarak sunulur.
Oysa aynı savaşı Gel ve Gör filmi bambaşka bir bakış açısıyla aktarır. Belarus’ta geçen bu sert Sovyet yapımı, Nazi şiddetini, köylülerin kiliseye doldurulup yakıldığı sahnelerle son derece gerçekçi ve sarsıcı bir biçimde gösterir. Yönetmen Elem Klimov, savaşın estetikleştirilemeyecek kadar yıkıcı bir deneyim olduğunu izleyiciye doğrudan hissettirir. Benzer dönemi anlatan Fury ise daha stilize, karakter odaklı ve görsel açıdan güçlü bir anlatı kurar. Böylece aynı tarihsel olayın sinemada ne kadar farklı biçimlerde temsil edilebildiğini görürüz.
Bu farklılık yalnızca estetik tercihlerle sınırlı değildir; aynı zamanda tarihsel algının dönüşümüyle de ilgilidir. II. Dünya Savaşı’nın kazanılması ve farklı Avrupa ülkelerinde (Fransa, İngiltere, Almanya) yapılan araştırmalar, savaşta hangi aktörlerin belirleyici olduğu konusundaki toplumsal algının zamanla değiştiğini gösterir. Örneğin savaşın hemen sonrasında Sovyetler Birliği’nin rolü daha belirgin biçimde öne çıkarken, ilerleyen yıllarda (1945-1994-2004-2015 IFOP)özellikle Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere merkezli anlatılar ile algı bu ülkelerin lehine değişir. Hollywood sinemasının çoğunlukla işlediği savaş teması ve anlatı gücünün bu algıdaki rolü üzerine tartışmak mümkündür.
Oysa tarihsel verilere bakıldığında, yaklaşık 26 milyon Sovyet kaybına karşılık Amerikan kayıplarının çok daha düşük olduğu (yaklaşık 400 bin) bilinir. Bu durum, sinemanın ve popüler kültürün tarihsel algıyı nasıl yönlendirebildiğinin somut bir göstergesidir. Nitekim tarihçi İlber Ortaylı, II. Dünya Savaşı’nın kaderinin Doğu Cephesi’nde Sovyetler Birliği’nin Kızıl Ordusu sayesinde belirlendiğini vurgular. Nazi ordusunu Doğu Avrupa’dan geri püskürtmek ve Avrupa’yı Nazizm tehlikesinden kurtarmak esas olarak Sovyetlerin eseridir. Ortaylı’ya göre Batılı güçler savaşın son aşamalarında etkili olsa da, Sovyetlerin kritik rolü çoğu zaman Batı merkezli anlatılarda gölgede bırakılır. Bu perspektif, sinema ve popüler kültürün tarihsel algıyı nasıl şekillendirdiğini ve hangi tarafın görünür olduğunun toplum hafızasında nasıl yer ettiğini anlamamıza yardımcı olur.
Benzer bir yeniden yorumlama Jojo Rabbit gibi filmlerde de karşımıza çıkar. Nazi Almanyası’nı bir çocuğun gözünden mizah ve alegoriyle anlatan bu film, tarihi birebir aktarmak yerine yeniden kurar.
Sinemanın tarihsel gerçeklikle kurduğu ilişki, sadece belgeseller, savaş filmleri veya toplumsal anlatılarla sınırlı kalmaz; süper kahramanlar üzerinden de kendini gösterir. Özellikle Batman ve onun en büyük düşmanı Joker karakterlerinin beyazperdede geçirdiği dönüşümler, değişen sinema dili kadar toplumun değerlerini, korkularını ve ideolojik eğilimlerini de yansıtır.
Batman, insanüstü güçleri olmayan, zekâ, teknoloji ve stratejiye dayanan bir kahramandır. 1940’larda Gotham’ın karanlık sokaklarında ortaya çıkan Batman, ilk başlarda net bir “iyi ve kötü” ayrımı sunarken, 1966’daki televizyon dizisiyle daha renkli ve komik hâle gelir. 1989’da Tim Burton’ın Batman filminde Jack Nicholson’un Joker’i ile karanlık ve psikolojik ton belirginleşir. Christopher Nolan’ın üçlemesinde, özellikle The Dark Knight (2008) ile Joker karakteri (Heath Ledger), anarşiyi ve toplumsal kaosu simgeleyen Batman’in psikolojik ve ideolojik karşıtını oluşturur. 2016’da Jared Leto’nun, 2019’da Joaquin Phoenix’in yorumlarıyla Joker, toplum eleştirisi, psikolojik çöküş ve nihilizmin simgesi hâline gelir. Bu akış, Joker’in zaman içinde nasıl farklı toplumsal ve sinemasal yorumlarla yeniden yaratıldığını gösterir.
Superman da, 1938’de ortaya çıktığında bir uzaylı kahramandır; Krypton’dan gelmiş olan bu karakter, insanüstü güçleriyle adeta mutlak bir kahramanı simgeler. Bu bildiğimiz Superman kostümünün tasarımı o zamanki sirklerde gösteri yapan “güçlü adam”ların giydiği gibi tayttır. Kostüm renkleri Amerikan bayrağına gönderme yapmak için mavi-kırmızıdır. Yıllar boyunca birçok kahramanın Batman dahil, kostümü değiştirilirken, Superman değişmez..Evli ve sorumluluk sahibi yönüyle de dönemin toplumsal normlarını yansıtır. Uzaylı kökeni, onun insanüstü yeteneklerini açıklarken, karakterin aynı zamanda insan değerleriyle bağ kurmasını sağlar. Düşmanları genellikle evrensel kötülükleri temsil eder; görevi ise toplumu korumak ve mutlak iyiliği savunmaktır.
Spider-Man ise Peter Parker olarak genç bir insan kahramanı temsil eder. 1960’larda ortaya çıktığında, süper güçlere sahip olmasına rağmen günlük hayat sorunları, mizahı ve gençliğiyle izleyiciye yaklaşır. 2000’lerdeki filmlerde (Spider-Man, 2002 ve sonrası), Peter Parker’ın gücünü nasıl kullanacağına dair ahlaki ve toplumsal sorumlulukları, mizahı ve insani zaafları öne çıkar. Bu “küçülen” ve insani yanıyla Spider-Man, izleyiciye hâlâ sıradan bir insan gibi hissettirir; karakterin empati ve bireysel mücadele yönleri güçlenir.
Bu örnekler, süper kahramanların ortaya çıktıkları dönemin toplumsal, kültürel ve ideolojik atmosferiyle şekillendiğini açıkça gösterir: Superman’in uzaylı kökeni ve mutlak kahramanlığı, Spider-Man’in insani ve mizahi yanları, Batman’in zekâya dayalı adalet arayışı ve Joker’in kaos temsilciliği, sinemada gerçeğin ve kurmacanın nasıl iç içe geçtiğini ortaya koyar.
Benzer bir karşılaştırma suç filmleri üzerinden de yapılabilir. Köpeklerin Günü, dönemin toplumsal gerilimlerini bireysel bir soygun hikâyesi üzerinden aktarırken, Heat suç ve adalet ilişkisini daha bireysel ve psikolojik bir çatışma olarak ele alır. Aynı temanın farklı dönemlerde nasıl değiştiğini görmek, tarihsel yaklaşımın en önemli inceleme alanlarından biridir.
Sinema, gerçeği olduğu gibi yansıtan bir araç değildir. Aksine, gerçeği seçen, yeniden düzenleyen ve çoğu zaman yeniden yazan bir anlatı biçimidir. Tıpkı cadılık hikâyelerinde olduğu gibi, tarihsel anlatılarda da gerçek ile kurgu arasındaki sınır giderek bulanıklaşır.
Romanlardan uyarlanan filmlerde de benzer anlatı farklılıklarını zaman içinde deneyimlediğimiz şüphesiz veya anti kahramanların zaman içinde sempatik geldiği dönüşümler..
Tarih yazılmaya devam ediyor ve edecek. Sinema her kesimin kendi perspektifinden anlattığı bir bakış açısı günün sonunda…Dahası.. Bazen bir yönetmenin gündüz düşü, bilinçaltının yansıması; bazen de bizim ne anladığımız…
YORUMLAR